Organic Chemistry non polymer
๐งช PANDUAN LENGKAP KIMIA ORGANIK ๐งช
Cambridge IGCSE Chemistry Grade 9 - Teori & Rumus Lengkap
17.1 PETROLEUM - BAHAN BAKAR FOSIL
Proses Pembentukan
Organisme laut mati → Terkubur di bawah sedimen → Tekanan tinggi + panas (jutaan tahun) → Minyak Bumi.
Senyawa Organik: Senyawa yang mengandung karbon.
Struktur Hidrokarbon
1. PENTANA (Rantai Lurus) - C₅H₁₂
H H H H H
| | | | |
H - C - C - C - C - C - H
| | | | |
H H H H H
2. 3-METILPENTANA (Bercabang) - C₆H₁₄
H H H H H
| | | | |
H - C - C - C - C - C - H
| | | | |
H H | H H
H-C-H
|
H
Kegunaan & Masalah
| Kegunaan | % | Contoh |
|---|---|---|
| Transportasi | ~50% | Mobil, pesawat, kapal |
| Pemanas/Listrik | ~40% | Pembangkit listrik, rumah |
| Manufaktur | ~10% | Plastik, obat-obatan, kain |
17.2 PENYULINGAN MINYAK BUMI (REFINING)
[attachment_1](attachment)Molekul kecil = Titik Didih Rendah (naik ke atas) | Molekul besar = Titik Didih Tinggi (tetap di bawah).
Menara Fraksinasi Industri
| Fraksi | Jumlah C | Titik Didih | Kegunaan |
|---|---|---|---|
| Refinery Gas | C₁-C₄ | <40°C | Gas botol (LPG) untuk memasak |
| Bensin (Gasoline) | C₅-C₆ | 40-180°C | Bahan bakar mobil |
| Nafta (Naphtha) | C₆-C₁₀ | 180-250°C | Bahan baku kimia, plastik |
| Kerosin (Parafin) | C₁₀-C₁₅ | 180-250°C | Bahan bakar pesawat jet |
| Diesel (Solar) | C₁₅-C₂₀ | 250-300°C | Mesin diesel (truk/bus) |
| Minyak Bakar | C₂₀-C₃₀ | 300-350°C | Bahan bakar kapal, pemanas |
| Pelumas | C₃₀-C₅₀ | 300-350°C | Oli mesin, lilin |
| Bitumen (Aspal) | C₅₀+ | >350°C | Pelapis jalan, atap |
Ukuran molekul ↑ | Titik didih ↑ | Kekentalan (Viskositas) ↑ | Kemudahan terbakar ↓ | Volatilitas ↓
17.3 CRACKING HIDROKARBON
Jenis reaksi: Dekomposisi Termal.
Kondisi Reaksi
1. Panaskan hidrokarbon hingga menguap (540-800°C)
2. Lewatkan di atas katalis panas (Al₂O₃ / Silika)
3. Terjadi pemecahan rantai karbon.
Contoh: Cracking Dekana (C₁₀H₂₂)
SEBELUM: DEKANA (C₁₀H₂₂)
H H H H H H H H H H
| | | | | | | | | |
H - C-C-C-C-C-C-C-C-C-C - H
| | | | | | | | | |
H H H H H H H H H H
⬇ PANAS + KATALIS ⬇
SESUDAH:
1. PENTANA (Alkana - Bahan Bakar)
H H H H H
| | | | |
H - C-C-C-C-C - H
| | | | |
H H H H H
2. PROPENAA (Alkena - Plastik) 3. ETENA (Alkena - Plastik)
H H H H
| | | |
H - C - C = C - H H - C = C - H
| |
H H
1. Menyeimbangkan pasokan/permintaan (mengubah fraksi berat berlebih menjadi bensin).
2. Menghasilkan ALKENA (bahan baku utama plastik) yang tidak ditemukan dalam minyak mentah.
17.4 KELUARGA SENYAWA ORGANIK
Sistem Penamaan (IUPAC)
Akhiran (Keluarga)
-ana = Alkana
-ena = Alkena
-ol = Alkohol
-oat = Asam Karboksilat
Awalan (Jumlah Karbon)
Met- = 1 C
Et- = 2 C
Prop- = 3 C
But- = 4 C
Perbandingan Struktur
1. ETANA (Alkana) 2. ETENA (Alkena)
H H H H
| | | |
H - C - C - H H - C = C - H
| |
H H
(Ikatan Tunggal) (Ikatan Rangkap)
3. ETANOL (Alkohol) 4. ASAM ETANOAT (Asam)
H H H O
| | | //
H - C - C - O - H H - C - C
| | | \
H H H O - H
(Gugus -OH) (Gugus -COOH)
17.5 ALKANA
Reaksi Kimia
1. Pembakaran Sempurna (Cukup Oksigen)
2. Pembakaran Tidak Sempurna (Kurang Oksigen)
Menghasilkan Karbon Monoksida (CO) yang beracun dan tidak berbau.
3. Substitusi dengan Klorin (Butuh Sinar UV)
Satu atom H digantikan oleh atom Cl. Reaksi ini membutuhkan sinar matahari (fotokimia).
Isomer
Senyawa dengan rumus molekul sama tapi struktur berbeda.
BUTANA (C₄H₁₀) 2-METILPROPANA (C₄H₁₀)
H H H H H
| | | | |
H - C-C-C-C - H H - C - H
| | | | |
H H H H H | H
| | |
H - C - C - C - H
| | |
H H H
(Rantai Lurus) (Rantai Bercabang)
17.6 ALKENA
Reaksi Adisi (Memutuskan Ikatan Rangkap)
1. Hidrogenasi (+ H₂)
(Katalis Nikel, 150°C) - Digunakan membuat margarin.
2. Hidrasi (+ Uap Air H₂O)
(Katalis H₃PO₄, 570°C, 60atm) - Membuat etanol industri.
3. Brominasi (+ Br₂) - Uji Identifikasi
Alkana + Air Bromin (Oranye) → Tetap Oranye (Tidak bereaksi)
Alkena + Air Bromin (Oranye) → Tidak Berwarna (Bereaksi)
Polimerisasi Adisi
Banyak molekul kecil (monomer) bergabung menjadi satu molekul raksasa (polimer).
MONOMER (Etena) POLIMER (Polietena)
H H H H H H
| | | | | |
n C = C ---> - C - C - C - C -
| | | | | |
H H H H H H n
(Ikatan rangkap putus) (Rantai tunggal panjang)
17.7 ALKOHOL
[attachment_2](attachment)Dua Cara Pembuatan Etanol
1. FERMENTASI (Biologis)
Bahan: Gula (Tebu/Anggur) + Ragi.
Syarat: Anaerob (tanpa udara), 30-40°C.
Pros: Terbarukan.
Cons: Lambat, tidak murni.
2. HIDRASI (Kimia)
Bahan: Etena (dari minyak bumi) + Uap.
Syarat: 570°C, 60atm, Katalis.
Pros: Cepat, murni.
Cons: Tidak terbarukan.
Etanol sebagai Bahan Bakar
Keuntungan: Pembakaran bersih dan karbon-netral (CO₂ yang dilepas diserap kembali oleh tanaman tebu).
17.8 ASAM KARBOKSILAT & ESTER
Pembuatan: Oksidasi Etanol
Oksidator: Kalium Manganat(VII) yang diasamkan (Warna ungu berubah jadi tak berwarna).
Reaksi Esterifikasi (Pembuatan Ester)
Asam Karboksilat + Alkohol ⇌ Ester + Air (Katalis Asam Sulfat Pekat).
ASAM ETANOAT PROPANOL
H O H H H
| // | | |
H - C - C H - O - C - C - C - H
| \ | | |
H O-H H H H
└── air ──┘
⬇ MENJADI ⬇
PROPIL ETANOAT (Ester) + AIR
H O H H H
| // | | |
H - C - C ------- O - C - C - C - H
| | | |
H H H H
(Ikatan Ester)
Memiliki bau harum buah-buahan. Digunakan untuk parfum dan perasa makanan.
